zaterdag 2 januari 2010

De literaire oogst van 2009

De mooiste boeken van 2009:

1. Nop Maas – Gerard Reve. Kroniek van een schuldig leven 1. De vroege jaren 1923-1962 (2009)

Het eerste deel van de biografie over Gerard Reve, met als hoogtepunt de beschrijving van Reves huwelijk met de dichteres Hanny Michaelis. Dit gedeelte van de biografie komt het meest tot leven, niet in het minst door de informatie die biograaf Nop Maas van Hanny Michaelis zelf kreeg. Reve worstelt met zijn homoseksualiteit en zit jarenlang in de 'ontkenningsfase'. Michaelis, voor wie de dan nog meestal vrolijke en krachtige Reve, na het vergassen van haar ouders in Sobibor, een reddingsboei vormt, duldt het en wil met Reve getrouwd blijven, hoewel hij vaak wekenlang in Engeland verblijft en daar avonturen beleeft. Mooi is dat de symbiose tussen Reve en Michaelis zo sterk is, dat ze ook na hun scheiding hun hele leven bevriend blijven.

2. M. Vasalis en Geert van Oorschot – Briefwisseling 1951-1987 (2009)

Vasalis publiceerde drie veelgelezen dichtbundels, in 1940, in 1947 en 1954, waarvoor ze in 1982 de P.C. Hooftprijs kreeg. Ze werkte het grootste gedeelte van haar leven als kinderpsychiater in Groningen en Assen. Voor poëzie schreven bleef, met een drukke baan en een gezin, weinig tijd over. De vriendschap met haar uitgever Geert van Oorschot, die haar steeds tot schrijven probeert aan te zetten, blijft tot zijn dood in 1987 bestaan. Ontroerend is de laatste levensfase van Van Oorschot, waarin zijn vrouw Hillie al gestorven is, hij gebrouilleerd is met zijn zoon en opvolger Wouter, hij verliefd raakt op de actrice Linda van Dyck en, als hij afscheid genomen heeft van de uitgeverij die zijn levenswerk is, eenzaam in zijn grote huis in Baambrugge woont, kanker krijgt en sterft. Vasalis zegt hem in haar brieven onverbloemd de waarheid, maar is ook een onvoorwaardelijke vriendin. Door deze laatste brieven één van de mooiste briefwisselingen die ik ooit las.

3. Kazuo Ishiguro – Versluierde heuvels (A pale view of hills, 1982)

Een roman die ik kocht in het boekenstadje Redu in de Belgische Ardennen en op de laatste dag van mijn vakantie in één dag uitlas. Van Ishiguro, die sinds zijn vijfde in Engeland woont, las ik eerder De rest van de dag (The remains of the day, 1989), een door-en-door Engelse roman. Versluierde heuvels is door-en-door Japans. Het verhaal speelt zich grotendeels af in het naoorlogse Japan, in een door bommen deels verwoeste stad. Met het langzaam verdwijnen van de traditionele Japanse cultuur en opvoeding, die een kritiekloos volgen van keizer Hirohito mogelijk maakten, blijken ook culturele verworvenheden verloren te gaan waarvoor de langzaam oprukkende westerse cultuur geen verbetering vormt. Het knappe van Ishiguro is dat hij deze ontwikkeling niet benoemt of beschrijft, maar in de dialogen en de karaktertekening van de hoofdpersonen het verschil in mentaliteit duidelijk maakt tussen de vooroorlogse generatie Japanners en hun kinderen.

4. Pierre Michon - Rimbaud, de zoon (Rimbaud, le fils, 1991)

Pierre Michon probeert de 19e eeuwse dichter Arthur Rimbaud, met de weinige biografische gegevens en foto's die er van hem bekend zijn, tot leven te wekken, door de lacunes in zijn biografie op suggestieve wijze in te vullen en de meer dan bekende feiten op een andere manier te duiden of met elkaar in verband te brengen. Michon rijgt zinnen aan elkaar als kralen aan een ketting, waardoor je als lezer in hoog tempo doorleest. Soms is het noodzakelijk een alinea opnieuw te lezen, want Michons proza is niet gemakkelijk. Een zeer welkome aanvulling van de literatuur over het mysterieuze wonderkind Rimbaud.

vrijdag 1 januari 2010

Ensor-jaar

Tot 4 februari is in het Musée d'Orsay in Parijs een overzichts-tentoon-stelling te zien van het werk van de Belgische schilder James Ensor (1860-1949). Er hangen maar liefst honderdtwintig van zijn werken. Ik moet me erg inhouden om niet alleen voor deze tentoonstelling op en neer te reizen naar Parijs. Gelukkig breekt in 2010 het Ensor-jaar aan en is er in België een drietal interessante tentoonstellingen te zien. In het nieuwe Mu.ZEE in Oostende is vanaf 13 februari Bij Ensor op bezoek te zien, in Brussel in Bozar vanaf juni een tentoonstelling waarover nog niet zoveel bekend is en vanaf 16 oktober in Gent Hareng-Saur: Ensor en hedendaagse kunst, een co-productie van het Museum voor Schone Kunsten en het S.M.A.K.
Het hier afgebeelde schilderij Squelettes se disputant d’un hareng-saur (1881) is in zijn radicale moderniteit vergelijkbaar met de gedichten die de Duitse expressionistische dichter Gottfried Benn niet veel later schreef over zijn belevenissen als patholoog-anatoom in het lijkenhuis van Berlijn. Ensor vond zijn inspiratie bij maskers, chinoiserieën en (delen van) skeletten, die aanspoelden op het strand van zijn woonplaats Oostende. Een 'hareng saur' is een gerookte haring, uitgesproken klinkt het als 'art Ensor'. Skeletten die vechten om Ensors kunst. Ik denk dat de kunstenaar hier zijn critici heeft afgebeeld, maar het schilderij laat ook andere interpretaties toe. Volgens Ensor was de kracht van de 'fantastische kunst', dat het een geheim bevat, een enigma dat in zijn grijnzende duisternis blijft voortbestaan.

zaterdag 19 december 2009

Op de verjaardag van Hanny Michaelis (2)

De kamer waar wij vroeger samen waren
staat als een kooi rondom mij opgericht
dreigend en onverbiddelijk
De muren kaatsen wit en wezenloos
met valse flikkeringen en het raam
waakzaam dat als een groot boosaardig oog
vol leedvermaak mijn eenzaamheid bespiedt.
De boeken staren mij vijandig aan
zelfs de piano, normaal zo vertrouwd
grijnst grimmig al zijn tanden bloot
en 's nachts wanneer ik wakker lig
in een vijandig, onverschillig bed
hangt er de harige klauw
der angst

Uit: Nop Maas - Gerard Reve. Kroniek van een schuldig leven. 1 De vroege jaren 1923-1962. Amsterdam 2009. Blz. 387-388.

Op de verjaardag van Hanny Michaelis (1)



Die avond heb ik lang gewacht
eer ik je voetstap hoorde op de trap
Met elke klokslag die zonder verstierf
groeide mijn vrees als een verscheurend dier
dat op het punt stond mij aan te vliegen
wanneer de laatste hoop mij zou ontglippen
Het duurde eindeloos - toen stond je in de deur
een vreemdeling, bijna een vijand
de vraag die ik ternauwernood dorst uiten
stierf op mijn lippen toen ik zag
hoe schuw je ogen die van mij ontweken
bang om het brandende geluk te tonen
dat in zijn niet te temmen gloed
de schrale resten van het mijne zou verzengen
omdat ik er geen deel aan had

Uit: Nop Maas - Gerard Reve. Kroniek van een schuldig leven. 1 De vroege jaren 1923-1962. Amsterdam 2009. Blz. 387.

vrijdag 18 december 2009

Op stap met Agnes

Op het weblog van Hanneke Groenteman (http://www.hannekegroenteman.nl/) las ik het volgende:

Kijk, zo zie je hoe machtig het Medium TV is. Ik raakte gewonnen voor Agnes Kant. Vanavond: een 'onverwachte' ontmoeting tussen Marga van Praag (Het Gesprek) en Agnes Kant. Ik geloof niet helemaal in het onverwachte, maar wel in de kwaliteit van Marga van Praag om mensen in haar ontmoetingen te laten bloeien. Agnes Kant liet zich aan Marga (en door Marga) van een spontane, vrolijke, aantrekkelijke en intelligente kant zien. Marga liet zien dat zij een ontwapenende en slimme ondervraagster is. Ik had al een keer een stuk met Ahmed Marcouch gezien, dit was de tweede 'Marga' die ik zag, en ik vond het hardstikke goed. Prikkelend, onderhoudend, alles wat vrouwen willen weten kwam langs, maar ook wat je als politiek geïnteresseerde wilt weten.
Ze hadden haar (Marga) nooit moeten laten gaan bij de publieke omroep. En Agnes moet zich vaak door Marga laten interviewen (of adviseren). Ruim baan voor pittige vrouwen!


Mijn kijkervaring was wat Agnes Kant betreft een geheel andere. Ik vond haar voor het zien van dit interview wel een pittig wijf, type "ik zeg het je recht in je gezicht". Maar wat voelt die vrouw zich snel aangevallen, wat reageert ze verbeten en wat een gebrek aan relativeringsvermogen! Hoe kun je bovendien op iemand stemmen die woont in een huis zonder enige franje, nota bene in een soort bouwkeet (als ik het goed heb begrepen) en wiens culinaire hoogtepunt het in de oven schuiven van een afbakbroodje is? Politiek hoort niet over dit soort dingen te gaan, maar gaat er in de praktijk, ook bij mij, wel over.

maandag 14 december 2009

Op de verjaardag van Gerard

26.7.1990

Het is een lieve man, zeer kundig op zijn gebied, maar hij zit nog vol met de klassieke 'linkse' onzin van zijn jeugd, en denkt dat katholieken willoze slaven zijn van zwartberokte uitbuiters en zelf niet mogen denken. Het merkwaardige is dat 'progressieve' mensen zich eigenlijk nergens echt voor interesseren en zich nergens in verdiepen, omdat ze alles al weten. Ze hebben geen wereldbeeld, en kunnen geen enkele idee anders dan letterlijk begrijpen. Mijn verering voor katholieke dieren vindt hij alleen maar dol komisch. Dat het gewoon de mystiek is van een degelijk vooroorlogs heilsvisioen, dat dringt niet tot hem door. Evenmin, dat mijn jonge eenzame, ver van zijn Moeder verwijderde Soldaat het symbool (of eventueel een allegorie) is van de verdwaalde, in de ketenen der zonde gekluisterde mens, die uit de Duisternis de grote Middelares aanroept: Salve Regina, Mater Misericordiae ('Wees gegroet, o Koningin, Moeder van Barmhartigheid'). Vandaar dat ze nooit door beeldende kunst, een toneelstuk, een boek of een film echt ontroerd kunnen geraken. Kijk, jij hebt veel gereisd, dus jij twijfelt niet aan de Katholieke Dieren, temeer daar je er zelf een bezeten hebt, die in gezegende ouderdom, midden in het gebed, door Godt tot zich is genomen.

Uit: Gerard Reve - Moedig Voorwaarts. Brieven aan Bert en Netty de Groot 1974-1997. Amsterdam/Antwerpen 2007. Blz. 485-486.

woensdag 9 december 2009

Een avondje AVRO


Ik koester al jaren een onschuldig, maar diep verlangen lid te worden van de AVRO. De leukste avondjes thuis zijn toch die met Nelleke van der Krogt in Tussen kunst en kitsch, Frits Sissing in Op zoek naar Mary Poppins of Sipke Jan Bousema in Opsporing verzocht. Geen progressief-culturele moeilijkdoenerij, maar beschaafd amusement en degelijke culturele programma's, zonder een chaotische interviewer in een veel te druk overhemd. De vraag is wel: wanneer keren Tineke de Groot en Rolf Wouters, die je rustig de verpersoonlijking van de AVRO-vrouw en -man kunt noemen, weer terug op de buis? Mocht dat gebeuren, dan gaat die vervelende VPRO-gids de deur uit.
P.S. Een echt AVRO-lid ontvangt natuurlijk de AVRO-bode en niet de Televizier-gids.