zondag 31 januari 2021

Bij het vervangen van een boek

De essaybundel "De Tijd, de grote beeldhouwer" van Marguerite Yourcenar, verschenen in de Libra-reeks, een samenwerking van uitgeverijen Ambo en Athenaeum-Polak & Van Gennep, is door mij nogal intensief gelezen en wordt om esthetische redenen binnenkort vervangen door een fraaier exemplaar. Enkele passages die indruk op mij maakten en ik heb onderstreept noteer ik hier om ze bij gelegenheid terug te kunnen lezen:

Uit De sixtijnse kapel:

"Want het geheugen van de mensen is net als die vermoeide reizigers, die zich bij elke halte van wat overtollige bagage ontdoen. Zodat zij met lege handen en naakt aankomen op de plaats waar zij moeten slapen, en op de dag van het grote ontwaken zullen zijn als kinderen die niets van gisteren weten."

"Onvolmaakte wezens roeren zich, en vormen paren om elkaar aan te vullen, maar puur schone dingen zijn eenzaam als de smart van de mens."

"Je gaat dus weg. Ik ben niet jong genoeg meer om een scheiding belangrijk te achten, ook al is zij definitief. Ik weet te goed dat de wezens die wij beminnen en die ons het meest beminnen, ons ieder voorbijgaand moment ongemerkt verlaten. En op die wijze scheiden zij van zichzelf. Je zit op die grenssteen en je denkt dat je er nog bent, maar je wezen, op de toekomst gericht, hecht al niet meer aan wat je leven geweest is: je afwezigheid is al begonnen. Zeker, ik begrijp dat het allemaal maar illusie is net als de rest, en dat er geen toekomst bestaat. De mensen, die de tijd uitvonden, hebben vervolgens de eeuwigheid uitgevonden als contrast, maar de tijd ontkennen is even zinloos als hijzelf. Er is verleden noch toekomst, alleen een reeks achtereenvolgende 'hedens', een telkens opgebroken en weer doorgetrokken weg, waarop wij allen voortgaan. Je zit, Gherardo, maar vóór je treden je voeten de grond met een soort onrust, alsof ze een weg verkennen. Je hebt de kleren aan van onze tijd, die afschuwelijk of simpelweg raar zullen staan wanneer onze tijd voorbij is, want kleding is nooit anders dan de karikatuur van het lichaam. Ik zie je naakt. Ik heb de gave door de kleding heen de uitstraling van het lichaam te zien, en op die manier, denk ik, zien de heiligen de ziel. Het is een kwelling wanneer ze lelijk zijn; wanneer ze mooi zijn, is het een andere kwelling. Jij bent mooi, je bezit die broze schoonheid die aan alle kanten belegerd wordt door het leven en de tijd, en die zullen je haar tenslotte afnemen, maar op dit moment is ze van jou, en van jou zal ze blijven op het gewelf van de kerk waar ik je beeltenis heb geschilderd. Zelfs indien ééns je spiegel je alleen nog maar een vertekend portret zou laten zien, waarin je je niet zou durven herkennen, zal er altijd ergens een onbeweeglijke afspiegeling zijn die op je lijkt. En op dezelfde manier zal ik je ziel onbeweeglijk maken."

"Alleen de vrienden die we hebben verlaten, bezitten we voor immer."

"Iemand liefhebben is niet alleen erop staan dat hij leeft, het is ook zich verwonderen dat hij niet meer leeft, alsof sterven niet natuurlijk is."

Uit Spiegelbeelden en dwaallichten:

"Ik liep niet over van sympathie voor die gekroonde amazone die om in vorm te blijven elke ochtend een glas warm bloed uit het abattoir dronk [...]". (over Elisabeth van Oostenrijk)

Uit Over een paar erotische en mystieke thema's van de Gitagovinda:

"[...] de verheven Heer, die de Bhagavad Gita de meest geduchte gedachte van het hindoeïsme laat uitspreken: de onverschilligheid van het onvergankelijk Zijn jegens het voorbijgaande euvel van geboorte en dood; de overeenstemming van schepping en vernietiging; de nietigheid van het zwakke goed en het zwakke kwaad dat door de mens wordt afgebakend, tegenover het verschrikkelijke leven dat alle vormen overspoelt."

Uit Ter nagedachtenis:

"Geloof in de doelmatigheid van de dood van wat je wílt, om te delen in de triomf van wat moet zijn."



zondag 2 februari 2014

"Gelebt und geliebet. Es war da, auch ich hatte es."

Thomas Mann bezocht in 1954 met zijn vrouw Katia en zijn dochter Erika de stad Düsseldorf om voor te lezen uit zijn laatste werk. In de roman Königsallee (2013) van Hans Pleschinski verzoent de 79-jarige schrijver zich tijdens dit bezoek met een oude vriend en ziet hij de man terug, op wie hij ruim 25 jaar eerder op het strand van Sylt dodelijk verliefd werd.

Thomas Mann was 50 jaar getrouwd met Katia Pringsheim en vader van zes kinderen. Zijn hartstocht gold echter vooral jonge mannen. De meest “prägende” ervaring op homo-erotisch gebied was de ontmoeting met Klaus Heuser op Sylt. Vijftien jaar later schreef hij hierover in zijn dagboek: “Nun ja – gelebt und geliebet. Schwarze Augen, die Tränen vergossen für mich, geliebte Lippen, die ich küßte, - es war da, auch ich hatte es, ich werde es mir sagen können, wenn ich sterbe.“ (1) Hoewel Thomas Mann Klaus Heuser maar drie keer heeft ontmoet (in 1927, 1935 en 1954), behoort de verliefdheid op deze jongeman tot de “Kernerlebnisse” in zijn leven.

Dat Thomas Mann en Klaus Heuser op hetzelfde moment in hetzelfde hotel verblijven is onwaarschijnlijk, omdat het romanpersonage Klaus Heuser Duitsland voor het eerst in jaren bezoekt en niet op de hoogte was van het bezoek van Mann aan Düsseldorf. Ook is het onwaarschijnlijk dat Klaus en zijn Indonesische vriend Anwar vrijwel direct na aankomst eerst bezoek krijgen van Erika Mann, die doet alsof ze Klaus gisteren nog heeft gezien en een lange monoloog afsteekt waarin ze hem bezweert een ontmoeting met haar vader uit de weg te gaan, en vervolgens van de letterkundige Ernst Bertram, die de hotelkamer is binnengeslopen en Klaus op zijn knieën smeekt een ontmoeting met de oude schrijver te arrangeren.

Dichterlijke vrijheden zijn in een roman geoorloofd. Hans Pleschinski schept echter verwarring door historische personages ofwel realistisch (Thomas, Katia en Erika Mann) ofwel sterk uitvergroot (Ernst Bertram, Golo Mann) te karakteriseren, te vermengen met fictieve personages (b.v. de literatuurcritica en roodharige dwerg Gudrun Kückebein) en zich hierbij niet van één consequent doorgevoerde stijl te bedienen. Daarnaast maken de dialogen soms een gekunstelde, onnatuurlijke, uitleggerige indruk. Bij vlagen echter, als alles klopt, zijn er in Königsallee ook meesterlijke passages te lezen, zoals bij het interview met Thomas en Katia Mann door Gudrun Kückebein.

Ernst Bertram, peetoom van Thomas Manns jongste kind Elisabeth, komt er in Königsallee bepaald niet goed af. Bertram schreef in 1933 een enthousiast gedicht ter opluistering van de boekverbrandingen en werd na de oorlog uit zijn ambt als hoogleraar gezet, maar in 1950 gerehabiliteerd. Hans Pleschinski maakt van hem een aan lager wal geraakt en meelijwekkend figuur. Thomas Mann schreef over zijn weerzien met Bertram in 1954 echter: “Freundlicher Aufenthalt in seiner sinnig-schönen Wohnung, voller persönlicher und künstlerischer Andenken. Sein Gesicht gealterte Vergangenheit. Seine gesprächige, sympathisch-altmodische Art unverändert. Herzliches Verhältnis, herzliche Verabschiedung.“ (2) Thomas Mann was geen politiek denkende man. Politiek stond niet tussen hem en zijn oude vriend in. Pleschinski is, zo blijkt uit de manier waarop hij Ernst Bertram portretteert, een stuk minder vergevingsgezind.

De apotheose van het boek wordt gevormd door een nachtelijke wandeling die Thomas Mann en Klaus Heuser maken door de orangerie van Schloss Benrath. Al wandelend door de tuinen is er geen bitterheid over ouderdom, verval of gemis, maar overheerst genegenheid over en weer; voor de schrijver die Klaus Heuser literair vereeuwigde als de jonge Joseph in Joseph und seine Brüder en voor de man, die voor Thomas Mann de “Sprung ins Traumhafte” (3) belichaamde.

(1) Geciteerd naar Hermann Kurzke: Thomas Mann. Das Leben als Kunstwerk. Eine Biographie. München 1999. Blz. 383.

(2) Idem. Blz. 541.

(3) Idem. Blz. 541.

donderdag 2 januari 2014

De weg naar Egypte (1)

de wond was diep veel
dieper dan ik dacht
dieper dan nodig was

zijn ogen hield hij dicht
toen ik het mes liet
gloeien in de vlam

zijn handen werden klam
zijn mond werd smaller
toen ik bij hem kwam

toen het voorbij was riep
hij tot het roepen hem
adem en stem benam

het wordt al licht ik
houd nog steeds de wacht
ik heb mijn opdracht toen

hij sliep pas goed gelezen
de wond zal niet genezen
ik ben hem toegewezen

alleen voor deze nacht

- Gertrude Starink, uit: De weg naar Egypte. Twintig passages 1970-1977 (1980)

woensdag 4 december 2013

Voor de balletmeester

Alles is pas aangevangen.
Ongemeten zijn de kansen:
Orpheus liet de stenen dansen.

Ida Gerhardt, uit: De adelaarsvarens, 1988

zondag 29 september 2013

Niet geschikt voor gevoelige lezers

Na lezing van Die Ausgesperrten (1980) van Elfriede Jelinek vraag je je af of er geen sticker opgeplakt zou moeten worden: "Niet geschikt voor gevoelige lezers". Het begint al op de eerste bladzijde met het in elkaar slaan van een man door de vier jeugdige hoofdpersonen: "Es gehört besonders viel Mut dazu, einem Menschen, der einem von vorn ansieht [...] das Gesicht zu zerkratzen, bzw. es auf seine Augäpfel abzusehn."

De hoofdpersonen: Rainer Maria Witkowski en zijn tweelingzus Anna, Sophie Pachhofen en Hans Sepp. Rainer probeert met intellectuele praatjes indruk te maken op het rijkeluismeisje Sophie. Die is meer gecharmeerd van de primitieve kracht van electromonteur Hans. Anna wordt gedreven door een blinde haat en woede op alles en iedereen en zegt geen boe of bah. Zij functioneert eigenlijk alleen goed als ze piano speelt. De vader van Rainer en Anna is een invalide voormalige SS-officier die zijn vrouw mishandeld en pornografische afbeeldingen van haar maakt. De moeder van Hans is een gedesillusioneerde socialiste, wier man is vermoord door de nazi's. Tot zover de weinig opbeurende personenconstellatie.

Sophie en Hans gaan een stralende toekomst tegemoet op de golven van het Wirtschaftswunder. Sophie, omdat ze uit een goede familie komt en Hans, omdat hij een "Tatmensch" is. Rainer en Anna zijn echter afkomstig uit een gezin waar de rot goed inzit en zijn hier al danig door aangetast. Rainer heeft dit maar al te goed door en probeert zich door een nietsontziend nihilisme te verbijzonderen. "Hoogtepunt" van dit nihilisme is het in elkaar slaan van willekeurige voorbijgangers. De titel Die Ausgesperrten slaat vermoedelijk op de leden van het gezin Witkowski.

Elfriede Jelinek is in de beschrijving van haar meeste personages zoals gewoonlijk genadeloos, maar dat geldt in deze roman in het bijzonder voor het portret dat ze van de vader van Rainer en Anna schetst. De grofste passage, waarin de spot gedreven wordt met zijn invaliditeit en een verklaring gegeven wordt voor zijn impotentie, heeft ze voor hem bewaard:

"Der Exoffizier geht, einem jähen Entschluß folgend (was man als Offizier können muß: Entschlußfreudigkeit!), in die Küche, um seine Frau zu vergewaltigen, worauf er plötzlich Lust hat, aber als die Kuh wie immer eine ungeschickte Bewegung macht, rutscht er auf den Fliesen aus und kracht zu Boden. Dort schnellt er sich hin und her und macht mit dem verbliebenen Bein Wippbewegungen. Er kommt aber nicht hoch, so sehr er es auch möchte. Aber sonst kriegt er kaum mehr einen hoch, diesmal hätte er ihn sicher zum Stehen gebracht, weil er solche Lust hat. Jetzt ist es wieder Essig damit. Er glaubt, es liegt daran, daß die starken Reize, die ihn als jungen Mann in den besetzten Ostgebieten überfluteten, in den letzten Jahren nur sehr abgeschwächt stattfinden. Wer einmal Leichenberge aus nackten Personen, auch Frauen, besichtigte, den reizt die heimische Hausfrau nur noch wenig."

Zulk proza moet ontstaan zijn vanuit een enorme woede vanwege de misdaden die door de nazi's in Oost-Europa gepleegd zijn. Men wilde dit na de oorlog in Duitsland en Oostenrijk zo snel mogelijk vergeten, maar Elfriede Jelinek duwt haar landgenoten het liefst zo diep mogelijk met hun gezicht in de stront van het verleden, geserveerd met een sausje van voor de jaren '50 kenmerkende amusementskitsch. Dat is misschien niet terecht, maar wel begrijpelijk.

De oude stempel

Eén van de wonderlijkste romans die de afgelopen jaren in Duitsland verscheen, is Der Hals der Giraffe (2011) van Judith Schalansky. De hoofdpersoon, Inge Lohmark, is zo overtuigend en met zoveel inlevingsvermogen beschreven, dat ze weleens zou kunnen uitgroeien tot een klassieke figuur in de Duitse literatuur.

De ondertitel “Bildungsroman”, waarmee Schalansky refereert aan een literair genre dat met name rond 1800 populair was, is misleidend: Der Hals der Giraffe is geen roman waarin de hoofdpersoon volgens het “Bildungsideal” gevormd wordt, maar een roman over de dagelijkse onderwijspraktijk op een met sluiting bedreigde school in een Oost-Duits dorp, beschreven vanuit het perspectief van een lerares van de oude stempel. De dubbelzinnigheid van de ondertitel is onvertaalbaar en is daarom in de Nederlandse vertaling weggelaten.
In de eerste zin van het boek wordt direct de toon gezet. ‘“Setzen”, sagte Inge Lohmark, und die Klasse setzte sich.‘ Frau Lohmark gelooft in orde en tucht en ontleent haar pedagogische visie aan haar vakgebied, de biologie. Ze beschouwt haar leerlingen als groepsdieren die zich volgens een vast en voorspelbaar patroon gedragen en die qua leeftijd eigenlijk ongeschikt zijn om een groot deel van de dag in een klaslokaal door te brengen. Discipline moet afgedwongen worden. De leerlingen die niet mee kunnen komen moeten zo snel mogelijk “geselecteerd” worden, zodat de voortgang van de anderen niet belemmerd wordt.
In het boek is een klassenplattegrond afgedrukt, met een karakterisering van de verschillende leerlingen door de docente. Over de uiteraard vooraan in de klas zittende “Klassenprimus” staat genoteerd: ‘Brauner Zopf, langweiliges Gesicht. Überambitioniert. Freudlos und bienenfleißig. Vortragsgeil. Klassensprecherin seit der Geburt. Anstrengend.‘ Van enige sympathie of mededogen is geen sprake. De cynische manier waarop Judith Schalansky haar hoofdpersoon menselijk gedrag laat ontleden doet denken aan het vroege werk van Elfriede Jelinek (b.v. Die Liebhaberinnen uit 1975).
Een voor veel leraren in het middelbaar onderwijs herkenbare passage is die waarin Inge Lohmark bezoek krijgt van een hospitant, die in zijn verslag schrijft dat ze te frontaal lesgeeft en dat haar lessen ‘wirklichkeitsnäher’ moeten zijn (in de Nederlandse context zou hiervoor de term ‘betekenisvol’ gebruikt worden). De weergegeven gedachtes naar aanleiding van dit lesbezoek zijn niet alleen bijzonder grappig (‘Erst das Tieretöten verbieten und dann mehr Wirklichkeitsnähe fordern!’), maar maken ook duidelijk dat Inge Lohmark niet zomaar wat doet.
Wat Inge Lohmark in de vele jaren voor de klas niet is kwijtgeraakt, is de liefde voor haar vak. Dit blijkt onder andere uit de reproducties van oude tekeningen van kwallen die ze met zorg heeft laten inlijsten en in de gang heeft opgehangen. Het verschil met haar jongere collega Karola Schwanneke wordt pijnlijk duidelijk, als deze naast de kwallen een doodgewone poster van Monets waterlelies ophangt. Ze vindt het echter zinloos om hierover een discussie aan te gaan met iemand die elke zin voor “das wahrhaft Schöne, für wirkliche Größe” ontbeert. Wat de aversie nog versterkt is dat “die Schwanneke” zich door haar leerlingen bij haar voornaam laat noemen.
Een sleutelscène in het boek is, als Inge Lohmark een leerling impulsief een lift geeft. Ze heeft direct spijt van dit moment van zwakte, omdat ze het gebrek aan distantie niet kan verdragen. Ze probeert desalniettemin toenadering te zoeken door een gesprek te beginnen over wat er buiten aan natuur te zien is (veilig terrein), maar bij het uitblijven van enige reactie wil de lerares haar leerling het liefst aan een boom vastbinden en dwingen te kijken en te zien en iets terug te zeggen.
Judith Schalansky heeft in Der Hals der Giraffe het psychogram van een verstarde docente getekend, die hart heeft voor haar vak, maar die tot een natuurlijk contact met haar leerlingen niet meer in staat is. Aan de degelijkheid waar Inge Lohmark voor staat, lijkt in de moderne tijd geen behoefte meer te zijn. En toch, de sympathie van de lezer (en van de schrijfster) ligt uiteindelijk bij de weerbarstige lerares, die, tegen de heersende mode in, niet capituleert.  

zaterdag 1 juni 2013

De wereld volgens W.F. Hermans (2)

Age Bijkaart had het al vroeg door:

"Ik kan de kwaadaardige gedachte niet uit mijn hoofd zetten dat degenen die het Frans moeten onderwijzen, het onderwijs in die taal voortdurend hebben vereenvoudigd, omdat het anders ook hun eigen krachten te boven zou gaan.
In mijn jeugd hoefde je alleen van het Frans in het Nederlands te vertalen - waarschijnlijk omdat de leraar zelf ook niet kon vertalen van het Nederlands in het Frans.
Op het ogenblik schijn je al door je eindexamen te komen, als je niet eens meer kunt vertalen: je hoeft alleen maar te raden wat er in een of ander onnozel stukje staat dat de examinatoren uit een Franse krant hebben geknipt. Voor het mavo-eindexamen was die krant dit jaar l'Aurore - een krant zó rechts, zó slecht en zó vulgair, dat er in Nederland geen enkele krant is die ermee vergeleken kan worden. Alsof het de Franse journalistiek was (en dan vooral die van l'Aurore!) die het de moeite waard maakte Frans te leren - en niet de Franse literatuur!

Kortom, het onderwijs in het Frans (om me daartoe maar te bepalen, het zal ook wel voor andere vakken gelden) wordt in toenemende mate een krasse vorm van consumentenbedrog.
Gelijke kansen voor iedereen? Iedereen naar de middelbare school, de universiteit?
Op zichzelf een goed denkbeeld.
Maar waarom zich in te spannen dat iedereen gelijke kansen krijgt, wanneer die gelijke kansen voor iedereen, nergens anders op uitdraaien dan de kans dat iedereen helemaal niets leert?"

Uit: Willem Frederik Hermans, Boze brieven van Bijkaart (De Bezige Bij, 1977).